Nhung doi quan ky la trong lich su Viet Nam

Thứ hai, 16 Tháng bảy 2012, 05:05 GMT+7

Trong lich su chien tranh giu nuoc va giai phong dan toc, nguoi Viet da xay dung rieng cho minh mot nghe thuat chien tranh dac biet ma o do moi nguoi dan deu la linh, moi lang ban deu la phao dai danh giac. Khong chi vay, trong chieu dai lich su anh dung do da xuat hien nhung doi quan ky la, cho thay su doc dao, suc sang tao phi thuong cua dan toc Viet Nam.

» Phat hien sung than cong co duoi long ho Thac Ba
» "Mui ten than" bao ve vung troi Sai Gon
» Viet Nam lam quan sat vien tap tran lon nhat the gioi
» Thao truong "Binh chung thep"
» Suc manh "ong doc" cua Hai quan Viet Nam



Doi quan lan nuoc duc thuyen


Su sach va giai thoai dan gian tu bao doi nay luu truyen ve mot nguoi co tai boi loi, lan gioi da co cong lon trong cuoc khang chien chong giac Nguyen - Mong thoi Tran, do la Yet Kieu, gia no cua Tran Hung Dao. Yet Kieu ten that la Pham Huu The, que cha o lang Ha Bi, con goi la lang Quat (nay thuoc xa Yet Kieu, huyen Gia Loc, tinh Hai Duong ngay nay) xuat than trong gia dinh lam nghe danh ca, tu nho da phai lan lon tren song nuoc, kiem an nuoi gia dinh.
Nhung doi quan ky la trong lich su Viet Nam
Doi quan lan nuoc duc thuyen

Truyen thuyet ke rang mot lan thay hai con trau than tu duoi song len bo huc nhau, Yet Kieu da dung don ganh danh duoi, sau do nhat duoc may chiec long trau, khi cam len ngam, tu nhien thay mau bung len mat lien chay ra ao, lao xuong nuoc, nuoc re doi, len bo thay long khong uot, Yet Kieu lien nuot vao bung. Tu do than the cuong trang, tri luc phi thuong, boi loi duoi nuoc nhu di tren dat bang (Nhap thuy nhu phuc binh dia). Sau nay ong theo hau Tran Hung Dao roi cung voi Da Tuong tro thanh can ve trung thanh, tai tri va muu luoc cua vi quoc cong Tiet che trieu Tran va duoc khen ngoi rang: “Chim Hong hoc bay duoc cao va xa la nho 6 cai tru long canh, neu khong khac gi chim thuong. Yet Kieu, Da Tuong la canh chim hong hoc cua ta”.

Khi giac Nguyen Mong keo vao xam luoc nuoc ta, tren duong thuy chung da gap phai nhung thiet hai dang ke, bang tai song nuoc cua minh, Yet Kieu da duoc giao nhiem vu chi huy luc luong “dac cong nuoc” dung tai lan danh dam thuyen giac. Ho khong quan mua dong gia ret, dem dem lan xuong bien, nam duoi day thuyen, lay dui sat nhon duc thung thuyen, nuoc tran vao lam thuyen giac bi chim ngay.

Quan giac so lam, luc dau chung khong hieu vi le gi sau giac dung luoi de ngan chan; mot lan khong may Yet Kieu bi giac bat duoc, chung hoi ong: “Nuoc Nam bao nhieu nguoi co tai boi lan nhu may?”. Ong dap: “Nuoc Nam co rat nhieu nguoi co tai boi lan nhu toi. Hien nay ho van an nap o duoi bien de duc thuyen, chi mot minh toi vi kem coi chang may bi bat. Neu cac ong tha toi ra toi se dan cac ong den cho ho an nap, tha ho cho cac ong bat”. Bon giac hi hung vi tuong bo, chung lay mot chiec thuyen nhe cho ong di. Thua luc giac so y va khong nhin thay, ong nhay tum xuong bien, lan tron ve doanh trai quan ta, tiep tuc cung quan dan ta danh giac cuu nuoc, gay cho chung nhung kinh so tren duong thuy.

Thuc ra tu thoi Hung Vuong, do dia hinh, dieu kien tu nhien voi he thong song ngoi chang chit, ho bien dai nen giao thong duong thuy o nuoc ta da phat trien. Trong cac ky hieu co cung co noi den viec nguoi Viet khai thac song ngoi, co di duoi nuoc; cac sach su cua Trung Quoc tung nhieu lan chep ve viec “nguoi Viet lan gioi, boi tai thao thuy chien, gioi dung thuyen”, “co the di duoi nuoc”... Truyen thong thao nghe song nuoc qua lich su dau tranh giu nuoc va gianh doc lap dan toc da duoc phat trien thanh truyen thong thao thuy chien va lien tuc duoc cac the he ke thua, phat trien va hinh thanh nen mot luc luong voi nghe thuat danh "dac cong nuoc” da xuat hien tu som duoi dang nhung nguoi linh thuy gioi nghe boi lan, dung dui sat nhon duc thuyen doi phuong, hoac dung thuyen dac chung bi mat bat ngo danh hoa cong.

Thoi Ly, trong mot to khai tau len vua Tong gop ban ve viec tien binh xam chiem nuoc ta, mot dai than la Trieu Bo Chi da viet: “Va lai nguoi Giao Chi gioi thuy chien. Tu xua truyen lai rang nguoi Viet loi xuong nuoc doi thuyen dich de lat up. Do Muc noi chung co ke di chim duoi day bien 50 dam ma khong tho. Hien nay, thuyen buon thuong gap giac bien, bi chung lan duoi nuoc duc thuyen”.

Qua doan viet noi tren co the thay tu thoi Tran tro ve truoc cac trieu dai cua nuoc ta da xay dung duoc nhung doi quan quen nghe song nuoc va co dong chu yeu bang thuyen, ra doi mot cach tu nhien ben canh nhung doi quan bo va tro thanh hai bo phan chu yeu trong luc luong vu trang truyen thong cua dan toc ta. Tiec rang ve nhung nguoi linh “dac cong nuoc”, su sach khong ghi chep nhieu, ngoai tru Yet Kieu, mot dai dien tieu bieu trong doi quan dac biet do.

Doi quan an may do tham


Tinh bao la hoat dong dieu tra, thu thap, nghien cuu, tong hop, xu ly nhung tin tuc, tu lieu bi mat ve quan su, chinh tri, quoc phong, an ninh, kinh te... cua doi phuong. Hoat dong nay xuat hien cung voi su ra doi cua nha nuoc, tren co so cac thong tin thu thap duoc se co nhung danh gia va xu ly de dua ra nhung quyet dinh, dac biet la lien quan den chinh sach doi ngoai va quoc phong.

O phuong Dong, nha quan su noi tieng cua Trung Quoc (the ky VI-V TCN) la Ton Tu, bang tai tri cua minh da giup vua Ngo cai cach chinh tri o trong nuoc va chi huy quan doi pha nuoc So hung manh o phia Tay, uy hiep nuoc Tan o phia Bac… Ong chuyen tam nghien cuu cac van de quan su, duc ket nhieu kinh nghiem cua chien tranh o truoc va trong thoi ky Xuan Thu-Chien Quoc roi viet thanh bo binh phap gom muoi ba thien binh (thuong duoc goi la Binh phap Ton Tu).

Trong tac pham nay, Ton Tu da neu ra nhung nguyen tac co ban de gianh chien thang trong chien tranh, xem xet su phu thuoc cua binh the vao suc manh cua quoc gia, su anh huong cua Thoi-Thien-Dia va vai tro cua nguoi chi huy doi voi tac chien…; dac biet la o thien thu 13 co de cap den hoat dong do tham, gian diep voi tieu de la “Phep dung gian” (Dung trinh tham).
Nhung doi quan ky la trong lich su Viet Nam
Doi quan an may do tham

Trong cuon “Binh thu yeu luoc”, o phan Phep dung gian diep cua Hung Dao Vuong Tran Quoc Tuan cung co doan noi ve vai tro quan trong cua hoat dong do tham, gian diep nhu sau: “Pham dung binh truoc het phai dung gian de tham do ma tuy co ung bien, hoac tham do de biet ben dich co viec tranh truong, co su khong hoa... Cong viec cua gian lam, xem viec ma cu ra thi thay co 8 thuat: lay su gia lam gian diep, lay nguoi cua dich lam gian diep, tung tin gia, phao tin tam ly, mua chuoc dut lot, kich dong, giem pha... Dung gian la viec linh hoat, co muu khong the luong”.

Hoat dong tinh bao, gian diep da duoc cac trieu dai phong kien Viet Nam coi trong va ap dung kha hieu qua trong chien tranh giu nuoc, dac biet la thoi Ly, Tran va Hau Le. Thoi ky Binh Dinh Vuong Le Loi khoi nghia chong giac Minh xam luoc, co mot nguoi da to chuc doi quan thu thap tin tuc duoi hinh thuc rat dac biet, do la Pham Ngu Thu. Ong que o lang Phu Ung, huyen Duong Hao, phu Thuong Hong, lo Hai Dong (nay thuoc xa Phu Ung, huyen An Thi, tinh Hung Yen), ong la chau ba doi cua danh tuong Pham Ngu Lao, bac dai cong than tai kiem van vo noi tieng trieu Tran. Khi Ho Quy Ly cuop ngoi nha Tran, Pham Ngu Thu tu quan ve o an roi xuat gia tu hanh tai chua Van Yen tren day nui Yen Tu vung Dong Bac voi phap danh la Tri Lam.

Tinh hinh xa hoi nuoc ta bay gio co nhung dien bien phuc tap, nha Ho sup do, quan Minh keo vao xam luoc, cac cuoc khoi nghia chong giac lan luot bi dan ap da man, trieu Hau Tran cung khong ton tai duoc lau. Hoan canh do da tac dong nhieu den tam tri Pham Ngu Thu, ong quyet dinh hoan tuc, lay vo sinh con, muon lam tron nghia vu cua nguoi trai thoi loan. Nghe tin cuoc khoi nghia Lam Son bung no, ong tim vao Thanh Hoa xin dau quan, cung nem trai gian lao kho nhoc voi nghia binh hon 10 nam troi. De tham do su dieu dong binh luc cung nhu nam tinh hinh cua giac, Pham Ngu Thu de nghi va duoc Binh Dinh Vuong Le Loi chap thuan cho thiet lap “he thong tinh bao” voi nhieu doi tuong cai vao hang ngu nguy quan, nguy quan cung nhu trong xa hoi duoi cac vai nha buon, hoc tro….

Doi quan do tham


Truc tiep dieu hanh mang luoi thu thap thong tin, Pham Ngu Thu con gia trang thanh nguoi an xin de di lai khap noi ma giac chang nghi ngo, cung nho do ma ong nhan thay loi the cua nhung nguoi hanh khat vi cang do day, cui hui ghe lo thi lai cang duoc viec, ho co the “mot gay, mot bi khap noi tung hoanh”, “lieu mang cui” xong bua vao cho dong quan, kho luong cua dich de quan sat va la ca khap noi de chuyen tin nhanh chong ma an toan, tu do Pham Ngu Thu tao dung them nhieu tai mat trong gioi cai bang. “He thong tinh bao” nay hoat dong dac luc, gop phan quan trong vao thang loi cua nghia quan Lam Son, quet sach giac Minh ra khoi bo coi, gianh lai nen doc lap.

Nam Mau Than (1428), Le Loi len ngoi vua, dat nien hieu Thuan Thien, den thang 2, dinh cong phong chuc tuoc, ban thuong cho cac cong than chia lam 4 hang, gom 339 nguoi co nhieu quan cong nhat, trong do co Pham Ngu Thu. Ong duoc phong lam Trung luong ta phung than ve quan, tuoc Dai tri tu nhung ong vien co tan tat de khuoc tu quan chuc xin ve que sinh song, chi nhan tuoc va phan thuong la hai tram mau ruong roi dem chia het cho dan ngheo de trong cay.

Lai nghi den canh nhieu nguoi con kho cuc, Pham Ngu Thu noi voi vo rang: “Thoi lang thang lo viec nuoc, ta da chung song voi gioi an xin, cam thong duoc noi dau thuong chua xot vo bien cua nhung con nguoi khon kho bi xa hoi khinh khi ruong ray. Ta hang phat nguyen se chia se, cuu giup xoa diu thuong dau cho ho”. Dan vo con lam nhieu hon nua viec thien, phat tam giup do ke kho, roi ong ra di. Tay chong gay truc, ao quan rach ruoi, an xin song qua ngay nay day mai do, de hieu noi dau thuong ma san se, an ui ho nguoi cung canh ngo, lua loi nhac nho ho ve ly nghiep bao, khuyen ho xa bo thu han, nghi ki, chan nan ma khoi nguon cho niem lac quan va tinh nguoi tuon chay.

The la vien thu linh cua “doi quan cai bang” hoat dong tinh bao nam nao nay lai tro ve voi nhung con nguoi cung kho cho den luc cuoi doi. Tren bia mo cua ong chi khac dong chu: “Pham khat si chi mo” (mo cua nguoi an may ho Pham). Ngay nay tai lang Thu Lang (nay thuoc xa Thu Lang, tinh Ha Nam) van con den tho Pham Ngu Thu, bao doi nay nguoi dan van huong khoi de ghi on cong lao va an duc cua vi thanh hoang lang minh, nguoi co cuoc doi dac biet mot nhu huyen thoai.

Doi quan khuyen danh giac

Cung vao thoi Le, Nguyen Xi da chi huy mot dao quan la cho san, co nhung dong gop nhat dinh vao cong cuoc danh giac cuu nuoc. Danh tuong Nguyen Xi que o lang Thuong Xa, huyen Chau Phuc (nay la huyen Nghi Loc, Nghe An), sinh ra trong mot gia dinh lam nghe buon ban muoi. Tuong truyen cha ong la Nguyen Hoi “bi mot con cop da thanh tinh cap di vui xac o mot huyet dat tot tai xu Dong Lam. Cop con cam cay xung quanh mo. Hom sau, nguoi nha den tim duoc va dem ve chon noi khac. Nhung roi den dem hom sau nua con cop lai toi gam thet vang khap nui non, boi tung len, vat bo quan tai, dem xac den vui lai cho cu. Bay gio nguoi nha moi biet la troi ban cho huyet tot” (Dai Viet thong su).

Tuy con nho nhung Nguyen Xi rat thong minh, nhanh nhen, to ro la nguoi co tai vi the Le Loi rat quy, giao cho cham soc mot dan cho san lon. Sach Dai Viet thong su cho biet: “Vua sai Nguyen Xi nuoi mot dan cho san gom hon 100 con. Som chieu chia com cho cho an ong deu dung chuong lam hieu. Bay cho theo su dieu khien cua ong, tien thoai ram rap. Nha vua rat quy ong, cho la nguoi co tai lam dai tuong nen sai ong nam quyen cai quan doi quan Thiet Do thu nhat".

Nam Mau Tuat (1418) cuoc khoi nghia Lam Son chinh thuc duoc phat dong, luc nay Nguyen Xi moi 21 tuoi da duoc trao quyen tuong quan hau can ben Binh Dinh Vuong Le Loi. Ong da trai qua nhung ngay thang kho khan, gian nan trong nhung nam dau khoi nghia o vung rung nui Tay Thanh Hoa, Linh Son, Khoi Huyen… Trong buoc duong chien chinh do, dan cho cua Nguyen Xi tro thanh mot doi quan dac biet, do duoc huan luyen chu dao, dieu khien bang tieng nhac nen tu an, ngu, tan cong chung deu theo hieu lenh phat ra. Nhung luc bi vay ham tuyet luong thi dan cho duoc lenh di san thu, bat chim ve lam thuc an cho nghia quan. Khi xung tran, Nguyen Xi dieu khien bay cho lan xa vao can xe lam quan giac rat hoang so; ten tuong Minh la Ma Ky moi khi nghe den doi quan khuyen cua ong lai kinh hai.

Co lan Nguyen Xi cho buoc vao co dan cho nhung chiec dac ngua, khi cho chay se phat ra tieng keu nhu tieng doan ki ma. Den dem ong dan quan den vay trai giac Minh roi cho danh trong reo ho am i, lai xua cho chay quanh trai. Quan Minh nghe tieng dac ngua, lai thay tieng trong thuc, quan reo rat hot hoang tuong ben ta den cuop trai nhung khong ro binh luc the nao nen khong dam ra danh. Chung danh dung cung no ban ra nhu mua, mot choc Nguyen Xi lai cho dung, bon giac thay yen thi ngung ban, ong lai tha cho ra, trong lai danh, quan lai reo, giac lai ban ra. Den gan sang, sau khi thu nhat duoc hang van mui ten quan ta rut di, con bon giac ca dem hoang loan, mat ngu lai ton that rat nhieu ten. Nghia quan Lam Son va dan chung het loi ca ngoi Nguyen Xi, xem viec lap ke lay ten cua giac khong kem gi muu cua Khong Minh dung nguoi rom “muon ten” cua quan Tao tren song Xich Bich thoi Tam Quoc.

Trong 10 nam khang chien gian kho, Nguyen Xi cung dan cho cua minh tham gia nhieu tran danh quan trong nhu cuoc vay ham thanh Dong Quan, ha thanh Xuong Giang, tieu diet va bat song gan 10 van quan Minh sang tang vien nam Dinh Mui (1427)… Khi su nghiep khang chien thanh cong, giac Minh bi quet sach khoi bo coi, Le Loi len ngoi hoang de da phong cho Nguyen Xi lam Long Ho tuong quan, Suy trung Bao chinh cong than, tuoc huyen hau, la bac khai quoc cong than cua trieu Hau Le va duoc ban quoc tinh (ho vua). Ong lam quan trai qua 5 doi vua, cong danh tot bac, duoc phong lam Nhap noi do doc, ham Thieu bao sau do la Khai phu nghi Dong tam ti, Nhap noi kiem hieu, Thai pho Cuong quoc cong, Nhap noi huu Tuong quoc… Nam At Dau (1465), Nguyen Xi bi benh mat, tho 68 tuoi, trieu dinh truy tang chuc Thai su.

Doi quan bo cau dua tin

Trong chien tranh, viec truyen tin tuc giu vai tro cuc ky quan trong, do do tu xa xua, cac trieu dinh da to chuc he thong thong tin voi cac dang thuc khac nhau nhu dung co hieu, dat tram dich, dung hoa dai… va dac biet la dung chim bo cau de dua tin. Khong ro viec su dung chim bo cau dua tin xuat hien o nuoc ta khi nao, nhung den giai doan khang chien chong quan Minh xam luoc, su sach va giai thoai dan gian co nhac den hai nhan vat noi tieng la Tran Nguyen Han va Nguyen Chich. Day la hai danh tuong cua nghia quan Lam Son va sau nay la khai quoc cong than cua nha Hau Le.

Tran Nguyen Han la con chau nha Tran, chau ruot cua Tran Nguyen Dan, dong doi Thuong tuong Tran Quang Khai, anh em (con co, con cau) voi Nguyen Trai. Ong que o xa Son Dong (nay thuoc huyen Lap Thanh, Vinh Phuc), lap nhieu cong nen khi xet cong lao ong duoc dung hang dau voi chuc Ta tuong quoc. Trong thoi gian khang chien, Tran Nguyen Han da dung nhung chu chim bo cau ma ong nuoi duong, huan luyen de chuyen thu qua lai voi chu tuong Le Loi va cac dau moi quan su khac. Co lan khi dang dong quan tran giu thanh Vo Ninh thi bi quan Minh keo den vay chat, tinh the rat nguy khon, Tran Nguyen Han da viet thu cau cuu roi buoc vao chan chim. Nho thu do chim cau mang den, Binh Dinh Vuong Le Loi biet duoc tinh hinh lien lap tuc cho quan tiep vien den Vo Ninh pha vo vong vay giai cuu. Sau nay Tran Nguyen Han voi hinh anh chu chim bo cau duoc suy ton la Thanh To cua luc luong truyen tin nuoc ta.

Cung ve qui tu duoi la co nghia Lam Son con co mot vi tuong cung co tai nuoi chim bo cau, ong ten la Nguyen Chich. Ong nguoi thon Van Loc, xa Dong Ninh, phu Dong Son (nay la huyen Dong Son, Thanh Hoa), truoc khi tham gia luc luong cua Le Loi thi Nguyen Chich da dung co khoi nghia o nui Hoang Son (nay thuoc huyen Nong Cong, Thanh Hoa) lay thanh Yen Mo lam can cu. Chinh ong da de xuat ke hoach vao Nghe An, tao nen cuc dien moi cho cuoc khoi nghia Lam Son.

Bo Nguyen Chich la nguoi thich nuoi chim tha de du thi nen truyen nghe nay cho con, vi the tu nho ong da co biet tai nuoi chim bo cau rat gioi. Bo cau duoc day mot cach kheo leo de xem kha nang cua moi con, nguoi ta dat mot chau nuoc giua san, roi cho chim tung canh len troi, nhung con chim nao day kheo se bay rat thang, den noi, bay cao len tit may xanh ma bong chim van in trong chau nuoc. Nguyen Chich da tap cho dan chim cua ong bay kheo nhu vay va con luyen cho chung mang thu tu va do nhe den noi dinh san va bay tro ve.

Khi gia nhap cuoc khoi nghia Lam Son, Nguyen Chich cung vo la Nguyen Thi Banh da mang ca bay bo cau di theo, nhieu lan, chim cau da giup viec truyen tin cho nghia quan rat nhanh chong. Mot ban, can cu Lam Son bi danh up trong khi phan dong quan linh duoc chu tuong Le Loi chia ra, sai cac tuong ta dan di cac nga mat roi, o doanh trai chi co Le Loi va Nguyen Chich cung may tram quan tuc ve. Giac Minh o ngoai vay rat chat, kho co the pha duoc vong vay hay cu nguoi di bao tin giai cuu.

Nguyen Xi lien tha chim cau di dua thu goi duoc cac canh quan ve cuu vien, trong danh ra, ngoai danh vao lam cho vong vay cua giac tan vo, Binh Dinh Vuong Le Loi rat khen ngoi, ban thuong cho Nguyen Xi va lay thoc tam mat cho chim an de boi duong. Cho den nay nguoi dan o vung dat xu Thanh Nghe van luu truyen bai tho ca ngoi “doi quan” chim bo cau cua tuong Nguyen Chich nhu sau: “Bo cau bo cac/ No hat cuc cu/ Cu di Quan Du/ Cu ve Bu Roc/ Thu nay hoa toc/ Phai doi cu ve/ An gao vua Le/ Dau vai ong Chich/ Cu la cu thich/ Lai hat cuc cu!”.

Ngoai nhung “doi quan” dac biet noi tren, trong lich su ghi nhan nhieu nhat den nhung doi quan voi tran, ngua chien da duoc nguoi Viet su dung tu lau doi, tao thanh suc manh nhieu phen kien quan thu kinh hon tang dom. Ben canh do, trong nhung tinh huong, hoan canh nhat dinh da xuat hien nhung “doi quan” dong vat duoc su dung mot lan nhu “doi quan” vit, ngong co nhiem vu canh gioi, moi khi co nguoi se keu nhu mot cach bao dong; “doi quan” ran doc, nhu chuyen nghia quan cua Thien Ho Duong o Dong Thap Muoi da du quan Phap vao noi co hang ran doc lon khien khong it ten giac bi thiet mang, con nguoi dan thi hao hung ke cho nhau rang Thien Ho Duong co dao binh “ran than” tro chien.

Hay nhu “doi quan” trau lua pha tran voi nhung chu trau sung buoc guom dao lao vao hang ngu cua doi phuong xung sat du doi, sach Binh thu yeu luoc cua Tran Hung Dao cung viet ve cach su dung luc luong nay nhu sau: “Dung con trau gia bo di, buoc dao sac vao sung, hai ben minh cap tre sat vao chan cho khong the quay duoc, tren lung doi mot ong phao sat lon chua mot dau thuoc, thuoc de quanh co o trong phao; phao chua nhung thuoc liet hoa, than sa, than hoa. Pham khi quan giac rat nhieu quan ta rat it, dung trau ay xong vao nguoi ngua gap phai tuc thi tan nat. Khi xong vao tran giac thi lua phat phao no, the nhu sam dong, am mot tieng khong kip bit tai. Du kho nhoc may o trong may trung vay cua giac cung pha tan duoc”.

Theo Canh sat toan cau

Cac bai viet khac:

Tiep theo >>


^ Lên đầu trang ^


Copyright © 2006-2012 by VietBao.vn
Viet Bao Viet Nam - All Rights Reserved.