Coi nguon cua am nhac

Thứ ba, 24 Tháng năm 2005, 14:24 GMT+7


Coi nguon cua am nhac

Cuon "Nhung nguyen ly my hoc" (The Principles of Aesthetics) cua Dewitt H. Parker - giao su Triet hoc tai Dai hoc Michigan – Hoa Ky - duoc phat trien tu tap hop cac bai giang tai khoa Triet, Dai hoc Michigan, xuat ban lan dau tien vao nam 1920.

Day co le la cuon giao khoa dau tien thuoc loai nay, va tro thanh giao trinh my hoc cua nhieu truong dai hoc o My va tren the gioi truoc Chien tranh the gioi II. Mac du viet truoc het cho doi tuong sinh vien, nhung nhu D.Parker tu nhan xet, ong co y su dung van phong tu do va dua vao nhieu cam hung ve nghe thuat de co the dap ung su quan tam cua cong chung rong rai voi tac pham. Tac pham tai ban nam 1945 duoc D.Parker duyet sua, bo sung nhung phat trien moi cua cac trao luu nghe thuat duong thoi, rieng 2 chuong III va IV duoc viet lai gan nhu toan bo dua tren nhung thanh tuu nghien cuu moi ve triet hoc. Cho den nay, tac pham cua D.Parker van tiep tuc duoc su dung trong cac course ve my hoc va nghe thuat tai cac truong dai hoc My va the gioi, va van thuoc danh muc tham khao hang dau trong nhung cong trinh nghien cuu, khao cuu ve my hoc va nghe thuat duong dai.

Sau day, chung toi xin gioi thieu voi ban doc Chuong 8 - My hoc am nhac (The Aesthetics of Music) trong tac pham Nhung nguyen ly my hoc cua D.Parker.

Chuong nay va cac chuong sau se ban ve am nhac, trong do toi se ap dung mot cach cu the hon ly thuyet my hoc da phat trien trong cac chuong truoc. Toi muon chung to co the van dung nhu the nao nhung nguyen ly tong quat da thiet lap de giai thich nhung du kien ve su trai nghiem nghe thuat cua chung ta. Va khi lam dieu do toi hy vong se dat duoc mot muc dich kep: thu nhat la de kiem tra mot lan nua ly thuyet nghe thuat, thu hai la nhan thuc no mot cach sau sac va sang to hon.

Toi bat dau tu am nhac, vi nhu ta se thay, yeu to am nhac luon hien dien trong tat ca cac bo mon nghe thuat, vi the bat dau bang cach tim hieu ve no se giup ta di suot con duong khao sat nghe thuat duoc de dang hon. Toi se chi gioi han vao nhung phan tich co ban, vi neu nghien cuu chi tiet hon e rang ta se vuot ra ngoai pham vi cua my hoc tong quat, va co le phai can den nhung kien thuc ve ky thuat chuyen mon cua cac bo mon nghe thuat ma ta khong the dap ung duoc. Ngoai ra, chung ta cung khong quan tam nhieu den nguon goc hay lich su cua cac bo mon nghe thuat qua muc can thiet, cot chi de hieu tinh chat chung cua chung. Chung ta dang khao sat ly thuyet my hoc, chu khong phai lich su hay khau vi nghe thuat, va chung ta quan tam chu yeu den cai y thuc my hoc da duoc phat trien cho nay hon la den nhung hinh thai tho so hon cua no.

Voi nhung hieu biet cua ngay hom nay thi chinh am nhac da giup cho dinh nghia ve nghe thuat duoc de dang hon. No la su bieu hien ca nhan – ai khi nghe ban nhac minh thich, lai khong cam thay nhung am thanh dang tuon tran? No mang tinh xa hoi va tinh dai chung – cai gi co the khien moi nguoi chung ta cung bi che ngu boi mot cam xuc chung manh hon mot buoi hoa nhac hay mot vo opera? No la su bieu hien co tinh co dinh va thuong truc vi ta co the phuc hoi lai no chung nao nguoi ta con giu lai duoc ban nhac nhu khi no duoc viet ra; va cuoi cung, no la tu do–lieu ai co the tim duoc bat cu mot y do thuc tien, dao duc hay khoa hoc nao trong nhung ban etude cua Chopin hay nhung ban giao huong cua Mozart? Am nhac la mot vi du co y nghia nhat ve mot phuong thuc bieu hien dat den tinh chat hoan bi va tham my thuan khiet, den mot ve dep khong bi pha tron. The nhung dieu noi tren lai khong dung voi am nhac o hinh thuc so khai, va no da phai trai qua ca mot qua trinh dai truoc khi tro thanh mot hinh thai nghe thuat tu do. Vi the ta can phai tim khoi thuy cua am nhac trong tat ca nhung am thanh ma nguoi nguyen thuy co le da dung de bieu lo va de giao tiep voi nhau.

Nhung am thanh nay truoc het la am thanh cua giong noi, the hien noi so hai, su thoi thuc va niem vui suong–chung la su tuon trao tuc thoi va truc tiep cua nhung cam xuc co ban, va la tin hieu cho nhung nguoi trong cung bay dan, de keu goi giup do, de thuyet phuc, va de an ui cam thong. Qua giong noi, thien nhien cung cap cho con nguoi mot dung cu truc tiep va san co de bieu lo va thong tin ve minh bang am thanh. The roi, co le la do tinh co, con nguoi phat hien ra rang anh ta con co the lam ra am thanh theo nhieu cach khac nua, bang nhung vat lieu xung quanh, ben ngoai co the anh ta, va the la anh ta lam ra trong, chum choe, cong chieng; su dung nhung vat che tac do, anh ta thong bao ve nhung nhu cau cua minh va kich thich cho minh them phan bao liet va phan khich – va khien cho ke thu phai so hai – qua vu dieu chien tranh va su hoi thuc don dap cua tran chien. Va khi lam nhu the, anh ta dang bat chuoc thien nhien, phong theo nhung am thanh kich thich va de doa cua no ma anh ta da quen thuoc tu lau: tieng sam no xe toac bau troi, tieng song vo i am, tieng gao ru cua tran chay rung, tieng thac gam hay tieng dat lo.

Am nhac xuat hien chinh tu nhung am thanh hon don nhu the. Con nguoi phat hien ra rang bang giong noi ho khong chi tao ra nhung tieng dong bieu cam ma con ca nhung am thanh em ai; va - co le cung do tinh co - ho nhan thay minh con co the lam duoc rat nhieu dieu khac nua tu nhung vat nhu ong say hay soi day; ho quan sat thay, moi khi go vao trong theo nhung khoang thoi gian deu dan de danh dau su chuyen dong cua dieu nhay thi khong chi nhay mua de dang hon, ma con cam thay thich thu hon nhieu voi chinh nhung am thanh ma ho tao ra do; hay khi dap lua hoac cheo thuyen voi nhung cu dong nhip nhang dong bo, thi cong viec nang nhoc tro nen nhe nhang hon, va de quen het met nhoc de chu tam thuong thuc nhung am thanh ma minh tao ra. Ke tu do, trong cac dieu mua tinh yeu hay chien tran, ho hat thay vi ho het; va nhung dung cu lam ra nhung tieng dong bieu cam nhung lon xon tro thanh nhung nhac cu phat ra nhung am thanh nhip nhang du duong. Khi da trai nghiem su khoai lac tu nhung am thanh tram bong va nhip nhang do, rot cuoc ho di den cho tao ra chung chi de thoa man lac thu cua chinh minh, khong con dinh dang gi den cac nghi le cua bo lac, ket qua la thu nghe thuat am nhac tu do da ra doi. Va con nua, nhu ta se thay, y nghia cua am nhac phu thuoc rat nhieu vao mot su thuc la am thanh cua am nhac co ho gan ho xa voi tieng dong; am nhac khong the kiem soat duoc xuc cam cua con nguoi ta den the neu ho khong tinh co nghe duoc trong cac am thanh nhung tieng on nhieu y nghia va tham thia cua giong noi va cua thien nhien; de hieu am nhac, chung ta can phai nghi ve no trong su tuong phan voi cai nen la nhung tieng dong bieu cam. Trong am nhac duong nhu ta van con nghe thay giong noi da cat len pha vo su tinh lang, tieng sam gam lam nguoi ta phai khiep so.

Chat lieu cua am nhac gom cac am, nhung ban sao co y thuc cua nhung dao dong cua khong khi mang tinh chu ky va theo chieu thoi gian. Cac am khac nhau theo nhieu thuoc tinh, trong so do nhung thuoc tinh sau day co tam quan trong hang dau doi voi am nhac: cao do - duoc quy dinh boi tan so dao dong, qua do cac am thanh phan biet thanh am cao am thap; sac do - duoc quy dinh boi do phuc hop cua song am, su hien dien cua cac am boi o cao do khac cung voi am chu trong am thanh tong the; cuong do - phu thuoc vao bien do dao dong, qua do cac am thanh cung mot cao do phan biet voi nhau thanh am nhe hay am manh; va cuoi cung la am sac, tuc la dac trung rieng biet cua mot am, vi ly do do ma am Do trung, chang han, giong voi am Do thap hay am Do cao hon la voi nhung am nam gan no nhu Si hay Re, tu do mot chuoi cac am, du ve cao do la tuyen tinh va mot chieu, nhung ve am sac lai co tinh chu ky, khi cu tro di tro lai voi chinh no, giong nhu khi ta cu nho len thut xuong tren mot cai bap benh.

Tat nhien, so luong cac am dung trong am nhac – 12 am theo thang am ma co hong con nguoi ta co the pho dien duoc – khong phai la toan bo cac am co tren doi nay; chung do con nguoi tuyen chon va co tinh chat tuy tien, bi chi phoi boi nhung dong co ky thuat va lich su ma ta se khong di sau. Cac dan toc voi nhung nen van hoa khac nhau lai co nhung lua chon khac nhau. Nhung ta khong luu tam den am nhac cua than tien hay cua nguoi phuong Dong, ma quan tam den am nhac cua chinh chung ta. Voi 12 am nay va vo van nhung bien the ve cao do, cuong do va am sac cua chung, cac nhac si co ca mot kho chat lieu rat phong phu va phu hop.

Tat ca cac yeu to cua mot su trai nghiem tham my deu hien dien duoi dang don gian la lung ngay ca trong nhac am don. Co mot phuong tien truyen dat qua cam giac, do la am thanh. Co mot sinh luc duoc boc lo, mot cam xuc troi day ben trong chung ta, ma van cu the hoa hoan toan trong am thanh do, den muc duong nhu no thuoc ve am thanh do, cung cung mot dang nhu sac do, am sac hay cuong do; co su don nhat va su da dang, cung mot trat tu cau truc duoi su thong tri cua am co ban trong so cac am boi, va su hoa tron cua tat ca trong am thanh tong the. Nhu vay moi not nhac deu la mot vi the my hoc hoan chinh. Tuy nhien ve dep cua cac am don lai rat mong manh – toi cho la no con mong manh hon ca nhung mau don; chung can co them mot su tuong phan hay mot su hoa hop thuan tai voi cac am khac de danh thuc duoc nhieu cam xuc hon; chung can la mot thanh to cua mot tong the lon hon; vang len nhu the nao do va vao luc nao do theo sau nhung am khac, chung tro nen phong phu hon nho co ky uc tuong phan hay hoa hop ve nhung am nay. Du sao am don van co cam xuc rieng cua no, cho du la mong manh, va de hieu duoc dieu do ta se phai trai qua ca mot chang duong dai de tim hieu nhung cau truc phuc tap hon cua am nhac.

Truoc het, khong giong nhu tieng on, cac am nghe deu em tai. Mac du ta khong biet chac tai sao lai nhu the, nhung theo toi thi chinh su deu dan trong dao dong cua cac am, trai nguoc voi dao dong lon xon cua tieng on, la nguyen nhan chinh cua dieu nay. Tieng nhac vang len, voi su phuc tap co trat tu cua no, la mot tac nhan kich thich, no khich dong co quan cam giac va cac bo than kinh van dong ket noi voi co quan nay de sinh ra mot phan ung thong nhat va xac dinh, chu khong nhu tieng on chi tao ra mot su roi loan mo ho. Su hung thu khi nghe cac nghe am don, xet ve can nguyen cua no, cung tuong tu nhu su hung thu khi nghe hoa am cua hai am. Tu phep loai suy nay, ta co the doan rang su hung thu khi nghe cac am day (giau am sac) se lon hon nhieu, vi cac am nay chua dung nhieu thanh phan hon so voi cac am mong, la nhung am it gay thich thu hon. Nhung cam xuc ve am la mot cai gi do con nhieu hon, khong chi la su hung thu; no con la mot tam trang (a mood). Tam trang cua cac am mot phan la do su lien tuong–mot so lien tuong mang tinh chat be mat, nhu chat dong que trong tieng sao hay chat hung dung trong tieng tu va, mot so khac thi co thuc chat hon; nhung thuc ra con co mot coi re nam sau hon. Vi tac nhan kich thich am thanh kich hoat khong chi qua trinh cam giac trong lo tai, va cai tuong lien cua no la mot cam giac, ma con kich hoat ca nhung phan ung than kinh van dong o dang phoi thai. Nhung phan ung nay neu xay ra se tro thanh cam xuc, nhung do con qua mong manh va de tan bien di, nen no chi sinh ra cai ma ta goi la tam trang (mood).

Moi cam giac deu mang mot y nghia doi voi co the, trong mot moi truong song noi no luon phai canh chung cac moi hiem nguy hay dap lai loi keu goi tro giup; do do moi mot cam giac deu duoc ket noi voi co che phan ung, voi nhung cam xuc di kem theo co che do. Theo kinh nghiem thuong ngay, co nhung doi tuong ma su hien dien cua chung se khien co the thuc su phan ung voi chung, nhung trong trai nghiem tham my thi khong co nhung doi tuong thuc te de nhung phan ung that su nhu vay co the xay ra; trong am nhac, nguon goc cua am thanh ro rang la khong co y nghia thuc tien nao ca, trong khi o nhung bo mon nghe thuat khac - nhu hoi hoa hay dieu khac - doi tuong gay chu y duoc trung ra, thi trong am nhac ban than doi tuong lai vang mat; do do phan ung khong bao gio xay ra, ma van o dang phoi thai, mot thu cam xuc mo ho lan ra tu cam giac do, no khong tim thay doi tuong de co the dua vao do ma phat trien len. Nhung xuc cam va cam giac nay la thu chat lieu tinh te kho thay, nhung la chat lieu co ban cua toan bo ve dep nghe thuat.

Su da dang cua tam trang bieu lo trong cac am hau nhu la vo cung vo tan. Khi ta nem trai chung, voi ta chung chinh la su song ben trong cua tong the nhung am cu the, nhung thuc ra chung phu thuoc vao su hoat dong dong thoi cua tat ca cac thuoc tinh cua am–sac do, am sac, cao do va cuong do. Am thanh cua cay dan violin co su than mat rieng tu huyen ao, khac voi am thanh ngan vang day suc loi cuon cua cay ken trumpet; nhung khac biet ve cam xuc giua cac am sac nhu Do va Sol thi qua doi tinh te de co the dien dat bang loi le; su kich thich manh liet cua nhung am cao, lanh lot so voi su sau sac tham tram cua nhung am thap u an; hieu ung gay kinh hai cua nhung giong vang khoe so voi tac dong em diu cua nhung giong mem mai muot ma.

Chung ta hau nhu chang biet gi ve cai co che tam sinh ly chinh xac ma nho no nhung tam trang khac nhau duoc khoi goi len; nhung tu mot vai khia canh nao do ta co the hinh dung duoc it nhieu ve no. Vi du, cam xuc phong phu trong am thanh cua nhung loai nhac cu nao do khi dem so voi am thanh cua nhung loai nhac cu khac la khong co gi phai nghi ngo, vi thuc te la voi su hien dien cua nhieu am boi hon va pha them nhung tieng dong huyen nao, phan ung cua nguoi nghe chac chan cung phuc tap hon; su cang thang kich dong cua cac am cao vang to so voi cac am tram em diu co le gan lien voi viec tan so rung dong cao hon va bien do dao dong lon hon cua chung sinh ra mot hieu ung ro ret hon, mot su xao tron lan rong hon–co the khong o trong tinh trang binh thuong von co va vi the khong the phuc hoi nhanh chong va de dang. Va roi nhung yeu to truc tiep va bam sinh duoc khuech truong rong ra va tro nen du doi hon voi su xuat hien cua nhung yeu to khac qua cac lien tuong.

Vi du, de hat giong cao can mot su cang thang va no luc nhieu hon cua cac day thanh doi so voi hat giong thap; giong to phat ra nhung am thanh lon hon, cung giong nhu am thanh do vo hay tieng sam no, chung khong tranh khoi duoc lien tuong voi noi so hai; giong to vang cung co nghia la o gan hon, dang hien dien va co tinh chat de doa hon, con giong nho la o xa va an toan hon. Cho du moi am, voi tu cach rieng re va ca nhan, deu co xuc cam rieng cua no, nhung hieu ung am thanh thi lai duoc nhan manh, lam noi bat cuc do bang cach doi choi no voi am thanh khac – am cao doi choi voi am thap, am ngheo doi choi voi am giau, am to vang doi choi voi am em diu - va bang phep lay tong, bang cach nhac lai, bang tac dong cua nhieu am co tinh chat giong nhau; y nghia day du cua am nhac phu thuoc vao moi lien he cua cac am, dac biet la moi lien he ve thoi gian.

Thuc te nay da duoc Aristotle nhan thay tu lau, ong da neu ra cau hoi tai sao cac am lai co nhieu chat bieu cam hon ca mau sac nhu the. Am nhac co le la nghe thuat duy nhat nho cay vao tinh chat bieu cam cua chi mot minh chat lieu cam giac, doc lap voi bat ky yeu to tao nghia nao khac. Thu nghi xem, ve dep cua nhung tam tham phuong Dong phu thuoc hoan toan vao su hai hoa ve mau sac va duong net cua no; con ve y nghia chua dung trong cac hoa van nay chi nhung nguoi tho phuong Dong lam ra chung biet duoc, con nguoi phuong Tay nhin chung la khong hieu gi het; hon nua, cai ma ta cam nhan khi ngam nghia nhung tam tham phuong Dong khong the so sanh duoc, ve muc do cung nhu cuong do, voi cai ma chung ta trai nghiem khi nghe nhac. Aristotle co ly khi quy mot trong nhung nguyen do chinh khien cho am nhac co mot y nghia vuot troi–do la tinh thoi gian cua no. Mot phoi hop mau sac hay duong net co the bieu thi mot tam trang o mot khoanh khac nhat dinh, trong do yeu to chuyen dong co le chi moi la y niem so khai khi ta buoc ra tu trong bong toi de tien vao vung mau sac ruc ro, hay khi ta tha minh theo cac duong net chuyen dong uon luon hay hoi tu ve cung mot noi; the nhung no khong the the hien mot hanh dong hay mot qua trinh co khoi dau, phat trien, tiep dien, ket thuc.

Khi ngam nhin mau sac hay duong net cua mot buc tranh hay mot tam tham, ta co nhung cam nhan manh liet, nhung o day cam nhan khong co su phat trien hay co dien tien; neu tam tri chuyen dong, no se khong tranh khoi ngay cang di xa ra khoi cai ma no dang ngam nhin, chu khong the van o cung voi no. Con am thanh thi den voi chung ta trong su tiep noi, lien tuc; ta buoc phai chuyen dong theo cung voi chung; do do chung hoa ra lai boc lo cho chung ta cai qua trinh dang thay doi va phat trien cua cuoc song tinh than ben trong, theo nhung cach ma ta se thu phan tich o doan sau.


(Theo GDX)

Cac bai viet khac:

Tiep theo >>


^ Lên đầu trang ^


Copyright © 2006-2012 by VietBao.vn
Viet Bao Viet Nam - All Rights Reserved.